Сяргей Тоўсцікаў: «Далі беларускамоўную п’есу — і яна такая родненькая! Потым трылогія паводле Аляхновіча, Шэкспір і «Мёртвыя душы» па-беларуску»

У Беларусі ў Сяргея Тоўсцікава была любімая праца: тэатр, кіно, музычныя кліпы. Больш за 25 год творчага досведу. Гастролі, мары, планы.

У 2020-м на знак падтрымкі мірнага пратэсту разам з калегамі па Новым драматычным тэатры яны зладзілі забастоўку — і былі звольненыя, фактычна выкінутыя з прафесіі, бо трапілі ў негалосныя «чорныя спісы». А яшчэ праз год з невялікі пасля здымак у Вільні выявілася, што дадому лепш не вяртацца.

«Мабыць, гэта памяць продкаў ува мне сядзіць»

— Узімку 2022 года вы прыехалі ў Вільню на здымкі серыяла «Акрэсціна» Курэйчыка. Цяпер зіма 2026-га, чатыры гады ў эміграцыі. Не крыўдна, што кропкай незвароту стаў выпадак, калі ў медыя злілі бэкстэйдж — а серыял гледачы так і не ўбачылі?

— Я-то пабачыў пілотную серыю, — усміхаецца Сяргей. — І не, не крыўдна. Крыўдна было ў той перыяд, люты-сакавік 2022. Бо ехаў сюды з адным заплечнікам, далей планаваў з Беларусі з’ехаць у Кіеў. І тут — публікуюць відэасюжэт, з Беларусі атрымліваю тонкі намёк, што не варта вяртацца, потым пачалася вайна… Тады быў сапраўды космас і поўная разгубленасць.

Маргарыта Ляўчук сказала тады: «Ты не крыўдуй на «Маланку» за бэкстэйдж, яшчэ скажаш дзякуй». Час ад часу сапраўды кажу. Але часам і не.

У любым выпадку я разумею: можа, нешта б не склалася і я не з’ехаў бы ва Украіну. Але ў Беларусі за вобшукамі, за «выклікамі на размову» перспектыва была адна — пытанне толькі, калі чарга падышла б.

— Як сёння, ці зраслося з нейкім тэатрам у Літве, ці жывяце праектамі?

— Сталай працы ў тэатры ў мяне няма. Хацеў быў уладкавацца ў Віленскі стары, рэквізітарам, сябры-акторы падказалі, што месца ёсць. Акторам — рэч у тым, што тут тэатр, так бы мовіць, больш фізічнага напрамку: акторы куляюцца, танчаць — а я схільны больш да ўніверсальнай школы, расейска-польскай. Дый праз стан здароўя не пацягнуў бы гэтыя нагрузкі.

Прайшоў сумоўе, прынёс CV, дайшло ўжо да дырэктара — і тут застопарылася: не кажуць ні так, ні не. Прыходзіў ужо да службовага ўваходу, як на працу, але з кіраўніцтвам так і не сустрэўся. Зразумеў урэшце, што аблом — узялі кагосьці «свайго». Ну, як склалася, так склалася.

Каб ісці ў літоўскамоўны тэатр — тое амаль немагчыма. Нават у тых, хто тут жыве шмат гадоў, ёсць адчувальны акцэнт, а патрабаванні вельмі высокія. У мяне ёсць база, але маўленне, без сталай практыкі, далёкае ад ідэальнага. Так і з англійскай, дарэчы.

Але ж працую з нашымі, беларускімі акторамі. З Маргарытай Сасім, якая тут стварыла дзіцячы тэатр Mroj-Hall, атрымаліся дзве казкі, з Эміліяй Пранскутэ зрабілі пастаноўку паводле Аверчанкі на расейскай мове, хаця я трохі супраціўляўся.

І з Сярожам Здаранковым два спектаклі — летась яшчэ паставілі «Прыгоды Яніны ў казачным лесе» (на рускай і беларускай мовах, але на беларускай, на жаль, цяжка яго прадаваць, малы попыт), а цяпер робім «Чортаву дачку» — гэткую казку для дарослых паводле беларускіх нячысцікаў. 20 лютага ў Вільні пакажам ужо гэты спектакль.

— Я бачыла вас летась у «Цеслі», дзе рыдала ўся заля. А адносна нядаўна — у лёгкай, камедыйнай «Пойдзем да мяне». Падалося, што Цесля — больш арганічны для вас. Гэта з-за мовы, ці з-за тэмы?

— І тое, і другое. «Цесля» — п’еса, якую мая былая жонка Оля Каралёнак наогул пісала пад мяне. І гісторыя, якая закранае ўсіх беларусаў тут. Што да мовы — мабыць, гэта памяць продкаў ува мне сядзіць.

Хаця слухайце, якая памяць, калі я вырас у Магілёве, абсалют рускамоўным горадзе? А потым працаваў у Віцебску, таксама адным з самы рускамоўных гарадоў у нас — і ўжо адтуль перайшоў у Новы драматычны, тэатр «Дзе-Я?».

Помню, як рэжысёр Віталь Баркоўскі пытаўся, як у мяне з беларускай мовай. А я і не ведаю.

Далі беларускамоўную п’есу — і яна такая родненькая! Потым з Мікалаем Труханам у тэатры «Дзе-Я?» — трылогія паводле Аляхновіча, Шэкспір і «Мёртвыя душы» па-беларуску… Потым нават стала цяжка па-расейску граць.

Таму, мабыць, на генетычным узроўні нешта закладзена. Ці ад маці — яна з-пад Вільні, ці ад па бацькавай лініі — ён з-пад Мсціслава, але агулам перамяшаныя літоўская, беларуская, расейская, польская лініі.

«Людзі проста плакалі, выходзілі з залі, бо не маглі стрымаць эмоцый»

— «Цеслю» вы паказвалі не толькі ў Вільні, але і ў Варшаве. Ёсць розніца ва ўпрыманні?

— Так, мы адыгралі ў Варшаве ў Музеі Вольнай Беларусі. Там іншая публіка. Яна збольшага сытая беларускім тэатрам, бо ў Польшчы і Купалаўцы, і BY тэатр Андрэя Новіка, Юра Дзівакоў са сваімі праектамі, беларускія тэатры ў Любліне, Познані, у Лодзі, Уроцлаве, Кракаве.

Нас выратавала тое, што адно аднаго даўно не бачылі, і па «сарафанным радыё» сабраліся прыязныя, зацікаўленыя гледачы. Таму атрымалася яшчэ паказаць тэатральны эскіз  малым складам на фэсце «ТУТАКА» — таксама спадабаўся гэты досвед. Можа, і працяг будзе — але трэба прыкласці шмат высілкаў, каб не з’ездзіць у мінус.

— За гэтыя чатыры гады вы і здымаліся ў кіно, і агучвалі аўдыяказкі, і, канешне, выходзілі на тэатральную сцэну ў дзіцячых і дарослых пастаноўках, прычым у розных краінах. Якая публіка самая складаная?

— Шматбаковае пытанне. Напрыклад, калі была чытка «Как мы хоронили Иосифа Виссарионовича» ў Вільні — прыйшлі і беларусы, і шмат расейцаў, і літоўцы, для кожнага было нешта сваё цікавае. Калі яе ж ладзілі ў Берліне, я наогул не зразумеў, як глядач нас успрымае — квіткі па 50-80 еўра, мы на сцэне як у кабарэ. А людзі сядзяць, п’юць шампанскае, і ці разумеюць яны нас, ці ветліва пляскаюць у ладкі, хто ведае.

«Ціхары» ставіла ўкраінка Саша Дзянісава, трупа была інтэрнацыянальная: беларусы Ілля Ясінскі, Віталь Лявонаў, Марына Здаранкова і я, расеец Аляксандр Філіпенка, літоўцы Андрус Дарала і Саша Мятальнікава.

І была там сцэна, калі выходзяць АМАПаўцы і танчаць.

Я «ціхароўскую» тэму добра ведаю, хадзіў на маршы і «смак» той адчуў на сабе. Кажу: для беларусаў будзе трыгер. На адным паказе, калі прыйшлі збольшага расейскія гледачы — публіка смяялася. А другі, калі былі беларусы, Святлана Ціханоўская ў тым ліку — стаяла поўная цішыня…

Калі ж пайшлі маналогі, людзі проста плакалі, выходзілі з залі, бо не маглі стрымаць эмоцый.

На «Цеслі», калі прыходзілі літоўцы, якіх я ведаю як выкладчык тэатральнай студыі для дарослых — сказалі: «Ведаеш, усё зразумела». І гэта ўжо добра. Калі б атрымалася з кожным правесці гаворку, з літоўцамі — пра 13 студзеня, з расейцамі — пра Балотную плошчу, — успрыманне было б глыбейшым. Але ж немагчыма падрыхтаваць лібрэта для кожнай катэгорыі гледачоў.

А для беларусаў спектакль ішоў на разрыў, некаторыя прыходзілі па 2-3 разы. Асабліва калі быў паказ акурат 9 жніўня — гэта ўжо была не толькі культурніцкая, але і палітычная акцыя, эфект якой памножыўся ў некалькі разоў. І тэма бацькоў і дзяцей шмат каму баліць. Дый у мяне тым часам бацька памёр. Вельмі цяжка было граць. Рэжысёр кажа: калі прарывае на слёзы, не трэба стрымлівацца…

Дзецям вельмі добра зайшла казка пра Яну ў казачным лесе, бо там пра важныя рэчы, кшталту булінгу, героі гавораць простымі словамі.

Хоць таксама ёсць розніца. Нашы дзеці, беларускія — больш стрыманыя. Літоўцы — больш разняволеныя. І калі ім нецікава, яны не сядзяць моўчкі, падбадзёрваюць адно аднога: «Мама сказала, яшчэ паўгадзіны, і ўсё». І як тут сказаць, якая публіка больш складаная?

— Дарэчы, пра дзяцей. Ужо чацвёрты сезон у Вільні працуе фальклорна-тэатральная студыя «Ў нескладанае», дзе выкладаеце вы з Вячкам Красуліным. Ці да тэатру дзецям у эміграцыі?

— Чацвёрты сезон — мусіць, самы няпросты. Бо за гэты час з’явілася шмат студый, у бацькоў і дзяцей ёсць выбар. А з нашых чальцоў добрая частка вучняў пасталелі, у дарослую студыю ім яшчэ рана, а з намі не надта цікава. І калі мінулы сезон мы скончылі ўдзвеяцёх, то на гэтыя Каляды — займаліся толькі трое.

Можа, і бацькі крыху пакрыўдзіліся, бо на перадапошнім спектаклю дзеці былі непадрыхтаваныя, не вывучылі да канца словы, а я ім нічога не падказваў, як на рэпетыцыях. Але, на мой погляд, гэта добрае выпрабаванне. Каб вучні зразумелі, што акторская праца — гэта не толькі весела, не толькі Леанарда дзі Капрыа і Гары Потар, але яшчэ гэта адказна і няпроста.

Тыя, з кім мы прайшлі перыяд у тры гады, гэта ўжо ўсведамляюць, а новенькіх трэба вучыць. Спадзяюся, што атрымаецца. Я гатовы працаваць дзеля кожнага дзіцёнка, каму насамрэч цікавыя гэтыя заняткі, бо гляджу на «маіх» — і бачны іхны акторскі рост.

Дарэчы, цяпер бяром новую пастаноўку і абвяшчаем кастынг дзяцей 7—12 год. Увесну плануем паказаць з імі «Новыя прыгоды старых знаёмых» паводле п’есы Пятра Васючэнкі, пра Калабка, але ў іншых абставінах.

«Я не разумею тэатр, якому нічога не баліць»

— 23 гады вы служылі ў Новым драматычным тэатры. Важкая лічба, сама меней пенсійны стаж. Цяпер ці сочыце за падзеямі ў тэатральнай прасторы Беларусі, ці ўжо ўсё, адрэзаная луста?

— Мне няма за кім асабліва сачыць. Больш ведаю, што зрабіла трупа Вольных Купалаўцаў, што робяць беларускія акторы ў Польшчы, чым пра тое, што адбываецца ў Беларусі.

Але час ад часу Фэйсбук падкідвае (хтосьці мяне яшчэ не выкінуў з сяброў і не баіцца тэгнуць)  звесткі пра пастаноўкі Новага драматычнага.

Ну што тут сказаць. Пра тэатр імя Янкі Купалы наогул прамаўчу — гэта генацыд тэатру як такі. Што да астатніх, тэндэнцыя — ставіць тое, што прадаецца.

Яшчэ да 2020 году Лукашэнка ж казаў, каб тэатры выходзілі на самаакупнасць. Цяпер гэта дзейнічае. І таму — песні, скокі і гэта ўсё. Калі б у кожнае памяшканне па «Харошках» і па «Хрыстафору» — усё было б, як ім падабаецца.

А я не разумею тэатр, якому нічога не баліць. Не разумею гэтага вяртання ў пачатак 2000-х.

— Да таго ж у беларускіх тэатрах усё менш беларускага. Нават «Коласаўскі» тэатр у Віцебску здаўся, у Тэатры беларускай драматургіі новая дырэктарка анансавала пастаноўкі па-руску.

— Не сумняюся, што паставяць. Стопудова даб’юць беларускамоўны тэатр, тое што ад яго засталося.

Ніякіх перспектыў развіцця там зараз не бачу. Нават пры найлепшых раскладах, калі ўсё зменіцца і калі вернецца частка актораў і рэжысёраў — патрэбныя грунтоўныя рэформы.

Можа, знойдзецца добры архітэктар, які здолее не руйнаваць усё, а трансфармаваць. Але ўсё адно не мусіць быць, даруйце, разгваздзяйства: ат, дадуць грошы — і што паставім, тое паставім. Галоўнае, каб худсавет прыняў і дзесяць раз спектакль адыгралі, тады ён адбыўся. Ці  прыйшоў нехта, няважна.

Навошта гэта? Дзеля чаго выдаткоўваць шалёныя рэсурсы?

«Каб змяніліся не толькі вымушаныя эмігранты»

— Акторства — мякка кажучы, зусім не хлебная прафесія для эмігранта. Як тады выжываць і што матывуе не апускаць рукі, а не ісці ў таксоўку ці на касу ў Lidl?

— Пакуль былі сілы, у час тэатральных вакацый я працаваў на зборы металаканструкцый, — высокія заробкі, але і фізічна вельмі цяжкая праца. Цяпер здароўе не дазваляе. Таксоўка стоадсоткава адмяняецца, а вось каса ў супермаркеце — не самы горшы варыянт. (Смяецца).

Не ведаю. Нашыя хлопцы хто дзе. Згадалі, хто што можа і ўмее: Дзіма Рачкоўскі займаецца здымачнай працай на тэлеканале, Сяргей Здаранкоў у канцэртнай зале манціроўшчыкам.

Збольшага гэта ўсё адно тое, што блізка да тэатра. Не таму, што мы такія рафінаваныя, а таму, што тэатр забірае амаль увесь час.

Што матывуе? Акурат тое, што нічога іншага не ўмею. Тэатр — маё, тое, што я здольны і змагу рабіць цікава. І адназначна гэта лепей, чым буду сядзець, тупіць на касе.

— Даруйце за меркантыльны ўхіл, але ж усё адно — беларускі тэатр хіба не пра грошы. А пра што? Тэатр сёння — зброя, ці аддушына, ці псіхатэрапія, а мо нешта іншае?

— Калі толькі прыехаў і застаўся ў Вільні, сябар задаваў падобнае пытанне: Сяржук, а што ты хочаш? Я задумаўся і адказаў толькі праз дзень. Але той адказ дзейсны і сёння.

Перадусім — я хачу быць карысным. Можна было б не займацца тэатральнай студыяй, якая не прыносіць ніякіх дывідэндаў. Ці пайсці працаваць у заапарк — там веданне літоўскай не абавязковая ўмова. Але я люблю і ўмею працаваць у тэатры.

Тэатр і ўсё тое, што мы робім, лічу, адсоткаў на 70 прыносіць карысць беларусам. То гэта трэба для таго, каб не забываць, што мы беларусы, каб знаходзіць тут беларускае душы.

— Летась BYSOL ладзіў збор у вашую падтрымку. Як я разумею, быў збег шэрагу праблем: перыяд без працы, пытанні са здароўем… Ці атрымалася даць рады з хваробай?

— Тут я мушу патлумачыць, што справа не толькі ў ёй. Летась, пасля таго, як вучні пайшлі на вакацыі, у мяне тры месяцы атрымаліся зусім без працы — і пасля абавязковых выплат на медстрахоўку, кватэру, праезд проста не было за што жыць.

Акурат пайшло абвастрэнне артрыту, калені не далі б займацца цяжкой фізічнай працай… А да верасня трэба было хоць неяк дацягнуць. Дзякуючы збору на BYSOL ператрываў гэты цяжкі перыяд, а з лекаваннем балячак далей ужо разбіраюся сам.

З артрытам Сяргей жыве ўжо не першы год, таму ў заплечніку заўжды з сабой — уколы і пігулкі. «Таблетосы ібупрафену — гэта мае смактацельныя цукеркі. Але ж увесь час піць адны пігулкі нельга, бо рана ці позна адваляцца ныркі», — сумна жартуе ён.

У 2022 годзе беларус зрабіў быў аперацыю ў Латвіі — стала лепей, але ж хвароба не спынілася. Пасля шэрагу абследаванняў у Літве высветлілася, што тут большасць клінік не робіць патрэбнай беларусу аперацыі, а ў прыватных медцэнтрах, дзе возьмуцца, гэта каштуе некалькі тысяч еўра.

Ён не здаецца і шукае варыянты. Аднак на праблемах са здароўем просіць не засяроджвацца: «Кропка тут не пастаўленая».

— Калі ў Беларусі зменіцца сітуацыя — задумваліся, вярнуцца або застацца?

— У мяне ў гэтым плане нічога не памянялася, што чатыры гады таму, што цяпер. Я хачу вярнуцца.

Хачу падзяліцца тым досведам, які атрымаў за мяжой. Каб змяніліся не толькі вымушаныя эмігранты, але і беларусы, якія засталіся і якіх шмат год кормяць гэтым: маўляў, ёсць Нарач і Сож, ёсць Прыпяць — і ўсё, нікуды табе больш не трэба, навошта табе мора, Еўропа гэтая і г.д.

Я пабачыў у многіх краінах, як беларусы добра асімілююцца — у любых умовах і абставінах. Хоць у Камбоджу беларуса закінь, ён адаптуецца і возьме карысны досвед, нейкія рэчы, якія добра было б рэалізаваць у нас.

Баюся толькі, што не хопіць здароўя, каб займацца аднаўленнем тэатру. Тады паспрабаваў бы быць карысным, але ў нейкім лайтовым рэжыме. Не так, што лёг і адпачываеш; усё трэба нейкі занятак. Можа, прыдумаю сабе для душы, як той Цесля?